13,552
Die Taalkommissie
Die Taalkommissie (TK) van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns
Sterkte aan ons twee kollegas wat in Augustus as beoordelaars vir Akademia en VivA Afrikaans se Woordmeesterstaalkommissie gaan optree!
This content isn't available right now
When this happens, it's usually because the owner only shared it with a small group of people, changed who can see it or it's been deleted.
Taalkommissie-voorsitter Suléne Pilon het laas Sondag vir Ina vertel van navorsing oor die passiefkonstruksie (lydende vorm). Sy fokus veral op die verledetydvorm van die passiefkonstruksie in Afrikaans, wat met behulp van die omskrywingshulpwerkwoord “is” en die verledetydvorm van die hoofwerkwoord gevorm word.![]()
![]()
In Afrikaans kry ’n mens tipies twee tipes passiefsinne, naamlik die agenspassief, waar die agent wat die handeling uitvoer – oftewel die subjek van die aktiewe sin (bedrywende vorm) – genoem word (bv. “Die kar is deur die sindikaat gesteel”), en die agenlose passief, waar die agent ontbreek of weggelaat word (bv. “Die kar is gesteel”). Laasgenoemde word veral gebruik wanneer die agent onbekend is, om aanstoot te vermy, en in formele kontekste, soos akademiese skryfwerk.![]()
![]()
Wat egter besig is om te gebeur, is dat “was” toenemend in hierdie verledetydpassiefkonstruksie gebruik word, sowel in gesproke as geskrewe taal (bv. “?Die boek was deur Antjie Krog geskryf”). Met ’n ondersoek van die 2023-gedeelte van die NWU-Kommentaarkorpus het Sulene bevind dat die agenlose passief aansienlik meer as die agenspassief voorkom, en dat “is” en “was” bykans ewe veel keer in hierdie konstruksie gebruik word.![]()
![]()
’n Verdere interessante verskynsel is dat “wees” (bv. “Oor ’n honderd jaar sal daar steeds net mooi niks gedoen wees nie”) en “gewees” (bv. “Sy moes lank terug al aangekla gewees het”) óók toenemend in die passiefkonstruksie voorkom. Volgens haar is hierdie verskynsels onder meer toe te skryf aan die invloed van die Engelse passiefkonstruksie, asook die moontlike verwarring met die kopulakonstruksie in Afrikaans (wat met “was” in die verlede tyd gevorm word, soos in “Ek was moeg”).![]()
![]()
(Kyk hier vir die verskil tussen “is” as omskrywingshulpwerkwoord en as koppelwerkwoord: viva-afrikaans.org/nuus/item/498-oor-is-en-was)![]()
![]()
Luister die volledige podsending hier:![]()
www.rsg.co.za/rsg-fm/potgooisnitte/taaldinge-die-passiefkonstruksie-in-afrikaans-wat-is-besig-om-...
’n Paar maande gelede kry ek via ’n kollega ’n interessante taalnavraag van iemand wat mieliemeel by ’n padstal wil verkoop, maar nie seker is hoe om op die verpakking aan te dui dat die meel nie van geneties gemodifiseerde mielies gemaak word nie. Met ander woorde: Wat is die beste Afrikaanse weergawe van die tipiese Engelse “non-GMO” of “GMO-free” wat ’n mens dikwels op verpakking sien?![]()
![]()
’n Vinnige draai by die AWS se Afkortingslys lewer die volgende op:![]()
• “GM” vir “genetiese modifikasie”![]()
• “GGP” vir “geneties gemodifiseerde produk”![]()
• “GGO” vir “geneties gemodifiseerde organisme”![]()
• “GG” vir “geneties gemodifiseerde”![]()
![]()
Die AWS gee naamlik nie net afkortings nie; dit gee ook riglyne oor hoe daardie afkortings in groter woordgroepe en samestellings gebruik moet word. Reël 3.14 se opmerkings verduidelik byvoorbeeld dat wanneer ’n afkorting in die plek van ’n naamwoordstuk staan en saam met ’n volwoord gebruik word, ’n koppelteken gebruik word. Daarom kry ons “GM-gewas”, aangesien die volvorm (“genetiesemodifikasiegewas”) ook as een woord geskryf sou word.![]()
![]()
Maar opmerking (d) by dieselfde reël wys daarop dat dinge anders werk wanneer die afkorting in die plek van ’n adjektiefstuk staan. In daardie geval word die afkorting gewoonlik los van die daaropvolgende naamwoord geskryf, omdat die volvorm ook nie ’n samestelling is nie. Indien ’n mens dus “geneties gemodifiseerde gewas” wil afkort, behoort dit volgens die AWS as “GG gewas” geskryf te word.![]()
![]()
Aan die hand van die Afkortingslys en reël 3.14 kon ek dus ’n paar moontlike oplossings vir die navraer voorstel, soos “nie-GG gewas” vir “niegenetiesgemodifiseerde gewas”, waar die element “nie-” as ’n soort voorvoegsel optree wat aan die woordgroep bind.![]()
![]()
Maar ongelukkig raak die mielies hier taamlik vinnig deurmekaar, want daar is verskeie faktore wat die saak bemoeilik.![]()
![]()
Die eerste probleem is dat SAAZ van die AWS verskil. Dáár word aangedui dat die afkorting vir “geneties gemodifiseerde” ook “GM” is. Die AWS sê egter uitdruklik in opmerking (b) van reël 13.11 dat hierdie metode van afkortingvorming – waar die eerste letter van die stamwoord gebruik word en ’n mens dus “GM” in plaas van “GG” kry – nie wenslik is nie. Met ander woorde: Volgens die AWS behoort “GG” die voorkeurvorm vir “geneties gemodifiseerde” te wees.![]()
![]()
Maar soos enige taalkundige weet, help dit nie jy sit net met die AWS voor jou oop nie – ’n mens moet ook gaan kyk wat die res van die volk skryf.![]()
![]()
’n Omvattende korpussoektog in VivA se KPO wys dat “GM” in die praktyk verreweg meer as “GG” gebruik word. Die verspreiding tussen die twee vorme is ongeveer 96% teenoor 4%, wat baie verder strek as die Taalkommissie se gewone 70/30-riglyn vir wisselvorme.![]()
![]()
Wat verder interessant is, is dat taalgebruikers “GM” nie net gebruik as afkorting vir “genetiese modifikasie” nie, maar ook vir ’n hele reeks verwante adjektief- en naamwoordkonstruksies. In die trefslae waarna ek gekyk het, is “GM” onder meer gebruik in die plek van adjektiefstukke soos: "geneties aangepaste"; "geneties gemanipuleerde"; "geneties veranderde"; en "transgeniese"; asook naamwoordstukke soos: "genetiese manipulasie"; "genetiese modifisering"; en "genetiese wysiging".![]()
![]()
Dit dui daarop dat “GM” in Afrikaans grootliks dieselfde funksie begin vervul het as in Engels: ’n soort sambreelafkorting vir verskeie genetiese begrippe.![]()
![]()
En eintlik is dit nie ’n unieke verskynsel nie. Afrikaans het lankal die neiging om sekere gevestigde Engelse afkortings eenvoudig oor te neem en as deel van die taal te gebruik, selfs wanneer die onderliggende Afrikaanse vorm anders opgebou is. Die interessante is dat baie van hierdie gevestigde Engelse afkortings vandag ook volledig in die AWS opgeneem is, soos “RAM” vir "random access memory", “REM” vir "rapid eye movement", asook “SIM”, “SMS”, “URL”, en nog meer. In hierdie geval lyk dit dus asof baie taalgebruikers dieselfde met “GM” doen: Hulle volg die internasionaal gevestigde Engelse gebruik eerder as die vorm “GG” wat die AWS voorstel.![]()
![]()
So loop taal maar: Die AWS plant die mielies, maar taalgebruikers maak uiteindelik hul eie mieliemeel daarvan.
Vir dié Netwerk24-intekenare wat nog nie gehoor het van die nuwe samewerking tussen Netwerk24 en Pharos Woordeboeke/Dictionaries: Jy kan van vandag af die wonderwêreld van woordeboeke op jou rekenaar, selfoon of tablet ervaar met PharosAanlyn (pharosonline.co.za) se aanbod, wat vir minstens die volgende drie jaar aan Netwerk24 se amper 100 000 intekenare beskikbaar sal wees – teen geen ekstra koste nie. Jy kry toegang tot onder meer 38 Pharos-woordeboeke, asook die aanlyn AWS.![]()
![]()
Meer as 3 300 intekenare het reeds van hierdie spesiale aanbieding gebruik gemaak. Indien jy 'n intekenaar is, maar nog nie van dié aanbod gebruik gemaak het nie, kyk na die onderstaande video vir die stappe wat jy moet volg om op PharosAanlyn in te teken.![]()
![]()
www.youtube.com/watch?v=tdYlGMYp0DI
Ons TK-kollega Jana Luther het die afgelope Sondag met Ina Strydom gesels oor haar pragtige eeufeesboek vir die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT), getiteld 𝑬𝒏 𝒏𝒐𝒈 𝑾𝑨𝑻 – 𝒖𝒊𝒕 𝒅𝒊𝒆 𝒘𝒐𝒐𝒓𝒅𝒆𝒔𝒌𝒂𝒕 𝒗𝒂𝒏 𝑨𝒇𝒓𝒊𝒌𝒂𝒂𝒏𝒔, waarvan sy as samesteller en uitgewer optree. Die publikasie van die boek is moontlik gemaak deur 'n ruim skenking van die L.W. Hiemstra Trust.![]()
![]()
Hierdie boek is 'n keur van 100 rubrieke vir 𝘉𝘦𝘦𝘭𝘥, 𝘋𝘪𝘦 𝘉𝘶𝘳𝘨𝘦𝘳 en Netwerk24 wat sedert 2018 uit haar pen verskyn het. Die rubrieke is grotendeels vanuit 'n leksikografiese hoekpunt geskryf en gee 'n blik agter die skerms oor die werk wat die afgelope eeu by die WAT – die sogenaamde "skatkamer van inklusiewe Afrikaans" – gedoen is. Die rubrieke is aangepas en tematies gegroepeer: van natuur- en weerverskynsels tot die taal van Afrikaanse vissersgemeenskappe, plante en diere, mans- en vrouename, stukke oor klere en allerhande gebruiksartikels, unieke benoemers uit verskillende variëteite van Afrikaans, die herkoms van woorde, en nog baie meer.![]()
![]()
Luister die volledige podsending hier: omny.fm/shows/taaldinge/taaldinge-19-april-2026![]()
![]()
Bestel jou kopie van die publikasie hier: www.graffitibooks.co.za/af/396827/Boeke/Jana-Luther-En-nog-WAT--Uit-die-woordeskat-van-Afrikaans?...